Tiện ích upload ảnh miễn phí, không cần đăng ký! | up.anhso.net
Gốc > NGHỆ THUẬT >

“ Những vấn đề trong giáo dục mỹ thuật cấp tiểuhọc, thực trạng và giải pháp”.

Những vấn đề trong giáo dục mỹ thuật cấp tiểu học, thực trạng và giải pháp

Tham luận tham gia hội thảo khoa học :“ Nghệ thuật Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.”Viện mỹ thuật tôt chức 8/2008.

Một hôm vào một hàng in trên phố Bà Triệu để in tài liệu, tôi xếp hàng sau một khách hàng đang in thiếp cưới. Khách hàng này có vẻ vội, nói với nhân viên: “ em thiết kế sao cũng được, anh mù thẩm mỹ mà, chiều anh qua lấy”. Tò mò ngó qua thấy đây là mẫu rườm rà, nhiều mẫu chữ, nhiều hình trang trí. Rõ ràng nhân viên này là một nhà thiết kế nghiệp dư. Vả lại, đây là cửa hàng in chứ đâu phải trung tâm thiết kế đồ họa. Việc cả đời mà chàng trai kia giao phó cho một nhân viên văn phòng. Rồi một hôm khác, có người bạn mới đi Tây về nói chuyện về người nước ngoài. Phần lớn không giàu có như ta tưởng, thu nhập chỉ đủ chi phí và dôi ra một khoản đủ đi du lịch hay làm gì đó. Một vợ chồng giáo viên về hưu khoe với bạn tôi mới mua được một cái chặn cửa rất đẹp, tìm mua mất 3 năm, giờ trông họ thật mãn nguyện. Xem bức ảnh bạn chụp tại Ý mà buồn cười, một dây phới quần áo mà mà sắc được treo từ lạnh sang nóng. Đó, ta có thấy sự khác bịêt về ý thức cũng như lối sống của hai quốc gia khác nhau, mà thực ra là hai nền văn hoá khác nhau. Ở Việt Nam, chưa bao giờ mỹ thuật được chú trọng. Trong bối cảnh hội nhập, trình độ thẩm mỹ đã không theo kịp sự tăng trưởng kinh tế. Thành phố đông đúc hơn mà cũng nham nhở hơn. Kiến trúc lai căng, biển quảng cáo rối rắm khó đọc, nhà cửa bị cới nới bừa bãi, người dân ra đường trong những chiếc xe đắt tiền song vận đồ ngủ và đội mũ bảo hiểm ngược. Chỗ vắng nhất là bảo tàng mỹ thuật, cái khó hiểu nhất là hội họa. Trong cuộc thi “ rung chuông vàng” tháng 8/2008, một học sinh đã đầu hàng trước câu hỏi cuối cùng( để rung chuông): “ Điêu khắc gia nữ Việt Nam nào có tên trong từ điển Larousse, thường dùng các module để làm tượng”. Người trong nghề ai mà không biết đó là bà Điềm Phùng Thị. Chẳng bù một người bạn có con học trường Anh( British International school) tại TpHCM đã nhận xét : “ sang Anh, vào bảo tàng cứ thấy con nói vanh vách về các trường phái, thấy cũng đáng đồng tiền bát gạo”. Vậy phải chăng người sinh viên kia đáng trách? Vì sao ở Việt Nam, ai cũng có thể nói “ tôi mù thẩm mỹ” mà không thấy ngượng. Những câu chuyện kể trên cho ta thấy người Việt Nam có năng lực thẩm mỹ yếu, thiếu ý thức bảo vệ môi trường sống và đời sống tinh thần cũng rất nghèo nàn. Có nhiều nguyên nhân bào chữa cho điểm yếu này, nào là chiên tranh, nghèo đói… Song đó có phải là những nguyên nhân chính? Dù cho nghèo đói hay chiến tranh gây ra thì hiện ta đang có một lỗ hổng lớn. Phải chăng chúng ta không có tố chất tư duy thẩm mỹ? Và đâu là giải pháp để bù đắp vào lỗ hổng đó?Nghệ thuật cổ Việt Nam đã chứng minh ông cha ta rất tinh tế, với kiến trúc và điêu khắc tinh xảo mà giản dị. Có phải người Việt Không có tố chất? Các nước có trình độ thẩm mỹ tốt luôn có một nền giáo dục thẩm mỹ tốt( Anh, Pháp, Ý…) Vậy chính nền giáo dục tốt sẽ làm cho một người phát huy được tố chất của mình. Và khiếu thẩm mỹ cũng không hẳn là trời cho mà phải học mới có được. Tất cả các yếu tố như kinh tế, chính trị ổn định chỉ là những trợ giúp đắc lực, song cũng đứng hàng hai. Ví dụ: Sinhgapore là nước giàu nhất khối ASEAN, nhưng người dân vẫn mặc quần soóc vào rạp hát, điều không thể xảy ra tại châu Âu.( Ở châu Âu, tuy phong cách sống có vẻ thoải mái nhưng có những quy định ngầm mà ai cũng phải tuân theo. Bạn có thể mặc bikini ở quảng trường, đài phun nước nhưng khi vào rạp hát thì phải ăn vận lịch sự).Vậy ở Việt Nam có môn mỹ thuật không? Hay có thì được dạy ra sao?Từ khi có nền giáo dục công lập, môn mỹ thuật vẫn luôn là môn học chính thức. Hàng năm vẫn có ngân sách đầu tư và được cải cách nhiều đợt. Song ta hãy xem tác dụng của nó. Dường như học sinh không có kiến thức hay kỹ năng mỹ thuật khi vận dụng vào cuộc sống. Các câu lạc bộ mỹ thuật cũng chỉ là sân chơi cho học sinh trong dịp hè. Đã đến lúc chúng ta phải xem lại mục tiêu cũng như phương pháp giảng dạy mỹ thuật cấp bậc tiểu học, cấp bậc quan trọng nhất hình thành nên tố chất và nhân cách con người. Qua nghiên cứu và khảo sát chương trình cũng như các sản phẩm của học sinh, tôi thấy môn mỹ thuật của chúng ta có một số vấn đề.Nội dung bài này gồm 3 phần, phần 1 là những quan điểm sai lầm về môn về môn mỹ thuật, phần 2 là những vấn đề trong giáo trình mỹ thuật hiện nay và phần cuối là giải pháp.I. Những quan điểm sai lầm về môn mỹ thuật:1. Mỹ thuật là môn phụ, chỉ dành cho học sinh có năng khiếu.Ngoài các trường tại các thành phố lớn, môn mỹ thuật ở các tỉnh nhỏ hoặc vùng sâu vùng xa chỉ tồn tại cho có, nhiều nơi thậm chí không có. Ngoài ra gần như 100% các trường đều không có phòng học riêng. Giáo viên thì kiêm nhiệm, tức là giáo viên chủ nhiệm dạy tất cả các môn. Có nhiều ý kiến ( của cả phụ huynh lẫn những nhà chuyên môn) cho rằng không nên lấy điểm cho môn mỹ thuật, môn này, nên chỉ có hướng dẫn và hướng nghiệp cho những học sinh có năng khiếu. Tất cả cũng chỉ do cái quan niệm phụ của môn này. Thực tế lại khác. Ngay từ những năm 30, 40 của thế kỷ trước, trong đoạn văn học thuộc lòng của lớp vỡ lòng trong sách Quốc học giáo khoa thư có đoạn mở đầu: “ Tôi đến trường, tôi học đọc,học viết,học vẽ, học tính và các môn khác nữa… ”. Đó là quan điểm chính xác vì đoạn văn đó đã đề cập có 4 môn cơ bản để hình thành nến tố chất con người:1. Học đọc: học kỹ năng tiếp nhận kiến thức.2. Học viết: học kỹ năng diễn đạt tư duy.3. Học vẽ: học kỹ năng cảm nhận cái đẹp, biểu đạt cảm xúc.4. Học tính: học kỹ năng tư duy logic, chính xác.Vậy môn mỹ thuật có tầm quan trọng không kém môn toán và văn. Các môn khác như sử, địa, lý… cũng xếp hàng sau. Vì thê giáo viên dạy mỹ thuật cấp tiểu học thực ra phải là chuyên nghiệp( tốt nghiệp đai học mỹ thuật). Chưa kể họ phải giỏi về cơ bản( hình, màu) và phải có tâm huyết. Tại các trường tiểu học trên thế giới, mỹ thuật là môn bắt buộc và tính điểm chặt chẽ. Điểm số là thước đo cũng như động lực thức đẩy một học sinh học tập nghiêm túc. Tại các trường quốc tế, luôn có phòng học mỹ thuật riêng và giáo viên phải là cấp tiến sĩ.2. Học mỹ thuật tức là học vẽ:Hiểu như vậy cũng giống như học nhạc tức là học hát. Quan điểm này cũng đã có vấn đề và đã được đưa ra tranh luận trong các cuộc hội thảo: Học vẽ hay dạy nghệ thuật. Tiêu chí bộ giáo dục đào tạo đã nêu rõ: “ học mỹ thuật giúp các em cảm nhận và vận dụng cái hay, cái đẹp của mỹ thuật vào học tập, sinh hoạt hàng ngày”. ( Hỏi đáp về dạy học mỹ thuật lớp 1,2,3 – Nguyễn Quốc Toản. 2004).Tiêu chí này hoàn toàn đúng đắn. Song nên hiểu rộng hơn là dùng những hiểu biết về cái đẹp ứng dụng vào cuộc sống. Nhưng giáo trình môn mỹ thuật đang cho thấy ta đang đào tạo ra những thợ vẽ chứ không phải là người có khiếu thẩm mỹ. Trong tổng 105 tiết/năm thì có đến 80 tiết là môn vẽ, 12 tiết nặn và chỉ có 12 tiết thường thức mỹ thuật. Môn trang trí được đổi thành môn vẽ trang trí nên cũng thuộc môn vẽ. Tên sách giáo khoa cũng như vở học của học sinh được mang tên: vở tập vẽ. Và không có lý thuyết, chỉ có những bài thực hành.Thực ra mỹ thuật là môn học rất thú vị, nó bao gồm nhiều môn học: vẽ, thủ công, điêu khắc, trang trí…qua đó học sinh cảm nhận và khám phá được cái đẹp qua những quy tắc được học và qua những bài tập thực hành. Và ứng dụng vào cuộc sống là những gì? Là cách ăn mặc, tác phong sinh hoạt, là tạo ra được các sản phẩm mỹ thuật: trang trí nhà cửa, làm đồ chơi hay vẽ một bức tranh. Nếu chỉ dạy kỹ năng không,chúng ta đang đào tạo những người thợ. Nếu chỉ dạy cảm nhận không thì cũng chưa đủ, làm sao có thể hiểu hết về cái đẹp và không thể ứng dụng vào cuộc sống. Bằng chứng là trường Đại Học mỹ thuật Việt Nam đã đưa môn vẽ vào chương trình học của khoa lý luận từ những năm 1990.3. Tranh trẻ con phải ngây thơ:Cụm từ tranh thiếu nhi rất phổ biến và quen thuộc, song ta thử phân tích thêm: tranh thiếu nhi là tranh mang phong cách thiếu nhi hay để chỉ tranh của lứa tuổi thiếu nhi. Đa số hiểu theo cách thứ nhất. Vậy đâu là thước đo một bức tranh thiếu nhi đẹp. Đó là hình vẽ hồn nhiên, trong sáng, màu đẹp. Đó cũng là tiếu chí chấm giải thưởng, Nhiều em được giải mang lại sự hãnh diện và kỳ vọng cho phụ huynh. Họ nghĩ con họ là thiên tài hay ít nhất chắc chắn sẽ thành họa sĩ trong tương lai. Rẩt tiếc những tấm huy chương không giúp con họ có được mong muốn đó. Nhiều em đã chia tay với hội hoạ khi lên cấp 2, khi độ tuổi hồn nhiên chấm dứt. Nếu có muốn lên chuyên nghiệp thì vô cùng chầy chật và thậm chí không thể đõ nổi vào trường nào. Vậy lỗi này do đâu? Xin thưa: do người lớn. . Chúng ta đã đánh giá thiếu nhi quá thấp, cho rằng chúng chỉ là trẻ con, và nếu vẽ thì bức tranh phải thể hiện được sự vụng về mà ta cho đó là đáng yêu. Điều này giống như ta rất thích nghe trẻ con nói những câu nhận xét ngô nghê hay những phản ứng tự nhiên của chúng trước cuộc sống. Đã bao giờ ta hỏi chúng có thích những bức tranh của mình không? Chắc bạn ngạc nhiên vì đa số không thích. Điều mơ ước của trẻ là được vẽ như người lớn và được vẽ chính xác. Trong một buổi dạy, tôi đã vẽ thử lên bảng 3 hình con mèo. Con thứ nhất (A) là vẽ lại hình con mèo mà bất cứ đứa trẻ nào cũng vẽ( cả trẻ được giải thưởng), con thứ hai(B) là con mèo ngồi được vẽ chuẩn xác, con thứ ba (C) là hình con mèo đang vồ mồi ở góc nhìn khó( từ dưới lên). Câu hỏi đặt ra: “ em thích mình vẽ được như hình nào?”. Các bé gái trả lời: hình B. Các bé trai: hình C. Thế còn hình A? Không ai thích hết vì tất đã thấy sự nhàm chán, vụng về quá đỗi. Một bé trả lời: “em thích hình B gấp 10 lần hình A”. Đương nhiên bằng cách nào đó tôi sẽ dạy chúng vẽ được những con mèo đó và không hề khó. Cái chính là ta có muốn dạy trẻ như thế không. Thế còn ở trường, câu lạc bộ, học sinh được học cái gì? Các thầy cô dường như không dậy gì hết. Họ chỉ bày mẫu hay ra đề tài. Phương trâm: “cứ để kệ,. trẻ con rất sáng tạo”. Vì nếu dạy thì sợ mất tính hồn nhiên, sẽ bị già, sẽ giống người lớn. Và đám trẻ cứ hì hụi, loay hoay. Nếu tô màu ẩu, nét vẽ sai lệch thì được khen là có hồn. Hình vẽ méo mó, không gian phi lý thì được coi là sáng tạo. Hồn là cái gì nhỉ? Thôi kệ , mình được khen mà. Nói chung tranh thiếu nhi Việt Nam rất yếu hình. Chỉ so với các nước trong khối ASEAN cũng đã thấy rõ sự chênh lêch. Còn so với châu Âu thì đó là một khoảng cách quá lớn. Chúng ta thử xem tiêu chí môn hình hoạ là như thế nào?: “ Không có lợi nếu bẳt các em nhỏ thực hiện môn này chỉ phù hợp với các em từ 12, 13 tuổi trở lên”.( Dạy vẽ cho thiếu nhi, Nguyễn Tiến Dũng-chủ nhiệm khoa mỹ thuật cung thiếu nhi Hà Nội). “Ở môn vẽ theo mẫu, giáo viên không nên bắt buộc các em vẽ đúng được như mắt nhìn thấy( thực tế lứa tuổi các em chưa phân tích được khối hình. Dạy vẽ theo mẫu ở các lớp 1,2,3 cần chú trọng việc phát huy khả năng và cá tính của HS, để cách vẽ hình, vẽ màu của từng em có nét riêng. (Hỏi đáp về dạy học môn mỹ thuật ở các lớp 1,2,3- Nguyễn Quang Toản(chủ biên) 2004).Rõ ràng chúng ta không muốn trẻ vẽ đúng mẫu. Thực tế một đứa trẻ lớp 3 nếu được học đúng cách thì hoàn toàn có thể bắt đặc điểm mẫu và vẽ tương đối chính xác. Một trẻ lớp 5 có thể vẽ hình đúng khoảng 90%. Nếu cho bạn xem hình vẽ chắc không ai có thể tin được đó là của trẻ tiểu học. Ngoài ra điều tai hại nhất là tiêu chí thì đặt ra như thế song mẫu vẽ trong các bài vẽ theo mẫu lại rất khó, đó là các khối vuông, khối trụ và các hình thuộc các khối đó: cai ấm, cái lọ hoa…. Vẽ khối trụ( tức là phải đánh bóng) là bài dành cho sinh viên trường Bách khoa năm thứ nhất khoa chế tạo máy. Một bài lớp 5 có đề bài: vẽ cái ghế đẩu. Bài này chỉ dành cho sinh viên đại học mỹ thuật năm thứ 2, môn luật xa gần. Đến đây chắc độc giả thắc mắc : thế sao học sinh lớp 5 lại vẽ đúng hình đến 90%. Điều này là đúng. Chúng ta phải phân biệt khái niệm hình và khối: vẽ hình là vẽ đường chu vi khép kín, vẽ khối là tạo bề mặt cho hình. Vẽ hình dễ hơn khối rất nhiều. Ngoài ra ta cũng nên phân biệt hình có trong tự nhiên( cây cối, động vật…)và hình học( khối có bản, bàn ghế, nhà cửa…). Để vẽ hình trong tự nhiên không khó lắm , tức là chép lại ranh giới của vật thể và không gian bằng đường nét. Hình trong tự nhiên đa dạng và không có các đường thẳng và cong tuyệt đối nên có sai khác một chút cũng chấp nhận được. Còn hình học nếu là phẳng thì ai cũng vẽ được( hình vuông, tròn, bình hành..) nhưng nếu là khối thì vô cùng khó, vì lúc này các đường hướng đã bị biến dạng theo quy luật thị giác, phải học rất lâu để nắm được quy luật và phải ở cấp bậc đại học. Chưa kể dùng đậm nhạt tạo khối cũng là điều khó. Nói chung vẽ hình học thì không thể sai, vì nếu vẽ sai nó lại thuộc dạng hình khối khác. Suốt quá trình học tiểu học, các bài vẽ theo mẫu chỉ loanh quanh khối trụ( cái chai, cái bát, lọ hoa, bình nước…) Đã thế, yêu câu đặt ra lại không cần vẽ giống mẫu, chỉ nên mô phỏng. Tôi không hiểu hình mô phỏng hình trụ là cái gì. Và học sinh sẽ sáng tạo nên cái gì. Học sinh sẽ bộc lộ cá tính gì khi vẽ cái ấm.Trên thế giới, các học sinh lớp 3 thường được vẽ theo mẫu tự nhiên: động vật, hoa lá. Học sinh lớp 4,5 là : đồ vật quen thuộc song không mang dáng vẻ hình học: giầy , mũ, ba lô…Như vậy học sinh vừa thấy hấp dẫn, gần gũi và dễ vẽ. Cho tới bây giờ tôi vẫn không hiểu vẽ sai mẫu để làm gì, khi vẽ cho đúng là quá đẹp rồi. Nhân đây tôi xin bàn thêm về tiêu chí hay được nói tới: học mỹ thuật để học sinh sáng tạo và phát huy trí tưởng tượng.Sáng tạo là gì?Một học sinh tiểu học có thể sáng tạo nên cái gì, khi mà người lớn gần như không dạy cái gì và học sinh không có trong tay một kiến thức gì. Chúng ta đừng cho rằng những hình kỳ quặc và phi lý kia là sáng tạo. Trẻ con không nghĩ ra cái gì hết, chúng chỉ cố vẽ cho đúng nhưng lực bất tòng tâm. Thế còn trí tưởng tượng: nếu hiểu là nghĩ ra những hình thù không có trong thế giới này thì không đứa trẻ nào làm được. Đó là các tác phẩm của Daly. Hoặc nếu trí tưởng tượng là vẽ theo trí nhớ thì có lẽ đúng hơn. Nhưng một lần nữa trẻ lại bó tay vì không có kiến thức về hình, không có trữ lượng thì làm sao mà vẽ ra tay được. Hoặc trí tưởng tưởng là vẽ những thứ trẻ được quan sát qua phim ảnh hay cảm nhận từ truyện, tức là mở rộng nhãn quan ra thế giới thì một lần nữa cánh của đó lại khép lại, vì đề tài nói chung cũng chỉ từ nhà đến trường( trường em, đi học, truy bài, ngày nhà giáo…) Sao không có các đề tài như vũ trụ, thần thoại, khủng long, cướp biển… không một đứa trẻ nào lại không thích các chủ để như vây. Sáng tạo đúng nghĩa là: dùng những kiến thức đã học ứng dụng một cách bất ngờ và phải độc đáo. Phần lớn cái giải thưởng sáng tạo thường thuộc các nghành thiết kế : đồ họa, nội thất, thời trang. Trong hội họa, sáng tạo là một tiêu chí đa nghĩa. Ngoài những ý tưởng khác thường, thì ngay cả việc vẽ đúng mẫu, như tĩnh vật cũng được coi là sáng tạo. (Rất nhiều tranh tĩnh vật được đấu giá tại Sotheby), vì họa sĩ một lúc đã làm được 3 điều:1. Tìm được vẻ đẹp từ những vật dụng bình thường và làm sống những vẻ đẹp đó.2. Chuyển từ không gian 3 chiều sang 2 chiều.3. Dùng một chất liệu diễn tả được nhiều chất liệu.

Vây ý tưởng độc lập chính là cái cần nhất. Và học sinh không nên sáng tạo ra hình mà nên sáng tạo ra câu chuyện. Phần lớn tranh thiếu nhi Việt Nam na ná giống nhau, phân tích ra cũng chỉ được màu đẹp( theo một kiểu nào đó) mà màu thì lại là bản năng không dậy được. Chúng ta luôn tự đánh giá người Việt Nam thông minh, khéo tay song lại không gò chúng vào kỷ luật, vừa thả nổi vừa tù túng hóa trẻ em.

II. Những vấn đề trong chương trình của môn mỹ thuật cấp tiểu học hiện nay:1.Vấn đề chung:- Các bài học không đủ cho môn mỹ thuật, thiếu nhiều môn học bổ ích như thủ công, lịch sử mỹ thuật…- Hình minh họa không đủ tiêu chuẩn, sơ sài và sai lệch.- Khuôn khổ bài vẽ thực hành của học sinh quá bé.2.Vấn đề của từng phân môn:- Môn vẽ theo mẫu: như đã nói trên, môn này quá khó mà cũng quá dễ. Các mẫu vẽ phần lớn trong suốt 5 năm tiểu học đều thuộc các khối hình học, đặc biệt là khối tròn xoay ( cái ấm, cái lọ hoa, cái bát…). Nhưng yêu cầu cho học sinh lại lỏng, học sinh vẽ không đúng mẫu và không tạo được khối( căn cứ vào những bài mẫu trong sách). Môn này không rõ nhằm mục đích gì.- Môn vẽ trang trí:. Môn này nhiều học sinh rất sợ vì quá khó. Tất cả các bài đều xoay quanh các loại trang trí cơ bản như hình vuông, hình tròn, đường diềm và lặp đi lặp lại suốt 5 năm học. Những bài này ứng dụng vào cái gì trong cuộc sống? Liệu có dạng thức trang trí nào khác không? Sai lầm lớn nhất là dạng bài vẽ màu vào hình có sẵn và vẽ tiếp hình. Có lẽ chúng ta đang lạm dụng từ vẽ. Loại bài vẽ màu vào hình có sẵn thực chất là tô màu, loại trò chơi cho trẻ từ 3 đến 5 tuổi. Nếu là bài tập hòa sắc thì phải có một nền tảng lý thuyết vững chắc trước khi tô. Loại bài vẽ tiếp hình thực chất là đào tạo những người thợ vẽ, tức là không được sáng tác mà chỉ vẽ tiếp ( lặp lại) những hình cho trước. Nói chung môn này rất gò bó và ít có khẳ năng ứng dụng vào cuộc sống. Nhiều bài tập trang trí vật dụng như trang trí cái bát thực chất là vẽ cái bát có hình trang trí.- Môn vẽ tranh: tức là vẽ các thể loại khác nhau. Phần lớn các đề tài rất đơn điệu, chỉ xoay quanh cuộc sống hàng ngày như : đi học, truy bài, ngày nhà giáo…Nhưng có một điều phi lý là yêu cầu học sinh phải sáng tạo. Và muốn sáng tạo không có gì hơn là yêu cầu không được vẽ như thật.- Môn tập nặn tạo dáng tự do: không hiểu sao tên gọi lại lủng củng như vậy trong khi tên thật của môn này là điêu khắc, hay nặn. Bản thân chữ “ tự do” đã cho thấy các môn khác quá tù túng. Vì theo đánh giá của chủ biên, đây là môn rất “ sáng tạo”. Điều này cho ta thấy khái niệm sáng tạo một lần nữa lại rất mơ hồ. Làm sao một học sinh có thể tạo dáng một cách tự do được, khi một con người hay động vật đều có cấu trúc vận động theo nguyên tắc và có giới hạn, không thể vặn vẹo tùy tiện, và phải được học.

- Môn thường thức mỹ thuật: là tên gọi khác của môn xem tranh, và chỉ là những tác phẩm của các tác giả Việt Nam trong giai đoạn 1930-1970. Thực ra xem một bức tranh không đơn giản là chỉ thấy được vẻ đẹp hình thức mà phải hiểu rõ về tác giả và quá trình ra đời tác phẩm cũng như bối cảnh xã hội. Tại sao không mở rộng biên độ ra thế giới.

III. Giải pháp cho một chương trình mỹ thuật cấp tiểu học hiện đại:Chỉ cần thay đổi tư duy và tham khảo giáo trình các nước bạn ta có thể có được một giáo trình phù hợp với thời đại. Ta phải biết trẻ muốn gì cũng như trẻ sẽ đạt được điều gì.1. Những yêu cầu chung:- Là môn học về cái đẹp, tất cả các đối tượng đều có thể học, dù có năng khiếu hay không.- Phải là môn học khoa học, có đủ cả lý thuyết và thực hành. Các bài học phải cơ bản, hình vẽ phải chuẩn mực.- Hoc sinh sau khi học phải có đủ kiến thức và kỹ năng ứng dụng vào cuộc sống.- Các học sinh có năng khiếu có thể tiếp tục học chuyên nghiệp.2. Nội dung:Mỹ thuật là môn học về cái đẹp, môn này ở Pháp gọi là Culture du beau( văn hóa về cái đẹp), vậy hãy học về cái đẹp. Môn này ở cấp đại học gọi là mỹ học, dạy về bản chất cái đẹp cũng như quan niệm về cái đẹp qua các trường phái. Đối với cấp tiểu học, nên dạy về cái đẹp một cách tự nhiên và thực tế, theo kiểu như thế nào thì đẹp, thay vì đẹp là gì. Từ đó học sinh sẽ có cơ sở phát triển bằng các môn học mỹ thuật.a. Học về cái đẹp: tuy cái đẹp khó giải thích chính xác vì bản thân cái đẹp đối lập với sự chính xác ( Con mắt nhìn cái đẹp- Nguyễn Quân) song có thể dạy cho học sinh những thuộc tính cơ bản cũng như cơ sở phát sinh cái đẹp. Có 2 thuộc tính cơ bản nhất, mà cũng là thành tố nảy sinh cũng như điều kiện hình thành cái đẹp, đó là cái khỏe và cái sạnh. Vậy hãy dạy cho học sinh về hai thuộc tính đó trước , vì nó rất cụ thể và dễ hiểu, đồng thời nó cũng là tố chất băt buộc một con người cần phải có:- Học về cái khỏe: Cái khỏe nên hiểu rộng hơn là sự no đủ, dồi dào, sự liên tục, quyết đoán. Đối lập với nó là yếu đuối, do dự, thiếu thốn.. Cái khỏe làm nên cái đẹp. Chúng ta luôn tôn tờ vẻ đẹp của các loài mãnh thú như sư tử, đại bàng hay các loài có sức khỏe dẻo dai như ngựa, báo…Bao giờ con đực cũng đẹp hơn con cái. Thiên nhiên cũng làm người ta gục ngã trước vẻ huy hoàng của mình: sóng gầm, núi cao, thác dữ… Vào giai đoạn Hy lạp cổ đại, với phương trâm “ chỉ có một tâm hồn trong sáng trong một cơ thể khỏe mạnh”, người ta đã tập luyện thể thao rất siêng năng. Và cái đẹp bỗng lộ diện từ những cơ thể cường tráng, là nguồn cảm hứng cho các nghệ sĩ, và đẩy điêu khắc đến đỉnh cao. Những vẻ đẹp từ thể thao, võ thuật rất dễ thấy vì khỏe là tiêu chí hàng đầu của các môn này. Trong âm nhac, nghệ sĩ có đẳng cấp hay không biểu hiện được từ độ vang trên phím đàn. Ca sĩ muốn truyền cảm xúc thì giọng hát phải dư sức. Trong hội họa cũng vậy, tranh của Van gogh, Pollock no đủ màu sắc, tràn đầy khí lực, tranh thủy mặc, thư họa Trung Quốc cũng phải đạt tới “ khí vận sinh động” mới đủ. Như vậy phải khỏe mới đẹp được. Việt Nam là một quốc gia thiên về âm tính, con người chưa có đủ sức khỏe tiêu chuẩn, kể cả những người lao động chân tay. Kiến trúc lai căng, chắp vá hay những mẫu chữ rườm rà như cái thiếp cưới đã nói phần đầu cũng là sản phẩm của cái yếu.Vậy nên dạy cho học sinh biết giá trị của cái khỏe mà từ đó rèn luyện thể chất, tác phong sinh hoạt và khi làm các bài thực hành phải tự tin và quyết đoán.- Học về cái sạch: cái sạch nên hiểu rộng hơn là sự gọn gàng, ngăn nắp, đối lặp với sư bẩn ,lộn xộn, thò thụt. Đó cũng là nền tảng và cảm hứng của cái đẹp. Phải chăng sau khi dọn dẹp xong nhà cửa, bạn muốn mua hoa về cắm. Chúng ta vẫn ca ngợi vẻ đẹp của phái đẹp, nhưng trước tiên họ phải là phái sạch, và chính tác phong đó khiến phụ nữ ngày càng đẹp hơn. Trong một hội thảo về cải tạo phố cổ, một chuyên gia đã nhận xét: “ Hà Nội chỉ cần sạch thôi cũng đã đẹp lắm rồi”.Trọng nghệ thuật, tất cả những tác phẩm để đời đều phải sạch. Một bộ phim sạch là tiêu chuẩn để chấm giải thưởng, một bức tranh tranh sạch là tiêu chuyẩn để treo và tất cả các kiệt tác đều ở mức sạch trở lên. Những quốc gia văn minh và có trình độ thẩm mỹ cao đều có lối sống sạch sẽ, ngăn nắp. Một phóng viên sang Nhật để tìm hiểu về phương pháp giáo dục cấp phổ thông đã tới một trường phổ thông để điều tra. Nhưng cái mà anh ngỡ ngàng nhất không phải là chương trình học mà lại là nề nếp sinh hoạt của học sinh. Rất ngăn nắp, trật tự như một trại lính, ngay từ cách để giày. Đến bữa ăn, tất cả phải tự đi lấy đồ ăn và phải tự rủa bát thật sạch. Nhân đây tôi cũng xin nói thêm về cụm từ “ sốc văn hóa” ( culture shock) xuất hiện vào những năm 1950, để chỉ sự mất cân bằng của một người trong điều kiện sống ở một nơi khác. Những sinh viên Việt Nam đi du học đều lâm vào trạng thái này, khi bỡ ngỡ trước lối sống văn minh của nước bạn. Song điều khủng khiếp hơn lại là cú “sốc văn hóa ngược”( reverse culture shock), tức là sự không hòa nhập được khi về nước. Nhiều người đã không quen với lề lối sinh hoạt luộm thuộm, cẩu thả của dân mình trong một thời gian dài từ khi về nước, tới mức khó xử, thậm chí không thể đi làm. Người Việt như đã nói từ đầu, có lối sống đại khái, tạm bợ. Dù có bao nhiêu nghị định trật tự đi chăng nữa cũng chỉ là nhất thời, vì lối sống như vậy đã đi vào máu người dân, đặc biệt những người sống ở nông thôn trước đây. Và ta biết trách ai đây?. Chỉ còn một cách là đầu tư vào giáo dục, phải dạy học sinh sự sạch sẽ, rèn vào kỷ luật thật nghiêm tại trường thì mới có hy vọng( Singapore là một gợi ý). Chỉ mất khoảng 10, 15 năm nữa Việt Nam sẽ có bộ măt khác. Vì thời gian học tại trường cuả học sinh là 8 tiếng, bằng thời gian tại nhà nên sự ảnh hưởng của nhà trường là rất lớn.Sau khi có được sự hiểu biết và thực hành về thể chất cũng như tác phong học tập, học sinh mới nên học về cái đẹp. Như đã nói ở trên, thay vì học bản chất của cái đẹp, học sinh phải học bằng được các nguyên tắc của cái đẹp như sự cân đối, sự đối lập, sự lặp lại,nhịp điệu, những tỷ lệ đẹp như tỷ lệ vàng, tỷ lệ thần thánh…Các dẫn chứng phải rất rộng, từ thiên nhiên, cuộc sống đến con người, các sản phẩm công nghiệp… Các bài học này phải có lý thuyết đầy đủ và được học liên tục trong 5 năm học . Trong suốt thời gian đó là học các môn học mỹ thuật để thực hành.b. Học các môn học mỹ thuật: có 2 môn học cơ bản là mỹ thuật và thủ công.- Mỹ thuật: là môn học thực hành để tạo nên các tác phẩm nghệ thuật và các sản phẩm mang tính mỹ thuật. Đặc biệt là các môn này phải được học hết sức cơ bản. Có các phân môn sau:Hội họa:- Vẽ theo mẫu:( hình họa) : Các lớp 1,2,3 nên vẽ theo tranh, ảnh. Các lớp 4,5 vẽ mẫu thực và mẫu phải đa dạng, không hẳn là các mẫu mang tính hình học. Những bài vẽ theo mẫu là cơ sở, trữ lượng để phát triển các bài học khác. Tiêu chí là càng vẽ chính xác càng tốt.- Vẽ theo đề tài,: là các bài tập vẽ theo chủ đề, thể loại. Các chủ đề phải đa dạng, có dạng chủ đề gần gũi với cuộc sống và có dạng chủ đề tưởng tượng, giả định. Ví dụ: đề tài tưởng tượng : vũ trụ, trong lòng đất, sao Hỏa…Đề tài giả định: “ Em bay lên trời”, hay “ Em xây nhà trên biển bằng cách nào?”. Học sinh sẽ sáng tạo đến mức chúng ta phải ngạc nhiên. Và đây mới là mấu chốt của việc sáng tạo, tức là tạo ra hoàn cảnh để học sinh có những tư duy độc lập.Mỹ thuật ứng dụng: là các bài học về đồ họa (in ấn, thiết kế bìa sách…), thời trang( phối màu trong ăn mặc, thiết kế trang phục)… Nhiều học sinh tuy vẽ không khá song rất giỏi về lĩnh vực này. Đây là môn học có tính ứng dụng rất lớn.Trang trí: Là môn học các phương pháp trang trí , làm đẹp một hình tượng, đồ vật, một không gian. Môn này sẽ giúp môn hội họa, đồ họa và thủ công trở nên hoàn thiện hơn. Kiểu học vẽ trang trí như hiện nay mới chỉ là bước 1, làm quen với môn này. Đến bước 2, học sinh phải trang trí lên những sản phẩm có thật như khung ảnh, đồ chơi,,,Điêu khắc: là học cách tạo hình bằng khối tích, có thể là đất sét hoặc sỏi… Học sinh sẽ có tư duy tạo hình 3 chiều trong không gianCảm thụ mỹ thuật: hay còn gọi là môn lịch sử mỹ thuật. Học sinh được học các giai đoạn lịch sử, các trường phái nghệ thuật từ nguyên thủy đến hậu hiện đại. Các loại hình mới như sắp đặt, video art, tranh tường( mural)… cũng nên đưa vào chương trình cho phù hợp với thời đại. Nên đưa học sinh đến bảo tàng và các cuộc triển lãm đương đại. Bảo tàng Los angeles( Mỹ) luôn có chương trình đưa học sinh tới tham quan và dạy vẽ,. Ngoài mục đích chính là nâng cao tầm hiểu biết nghệ thuật, họ còn có mục đích khác, đó là đầu tư vào những curator và những nhà tài trợ trong tương lai. Một số gallery tại Mỹ cũng thường xuyên gủi giấy mời tới các học sinh trường tiểu học, mục đích chính cũng để đầu tư vào những khách hàng trong tương lại. Có lẽ bảo tàng mỹ thuật Việt Nam cũng nên chú ý những việc như thế này.-Thủ công: là làm những đồ dùng, đồ chơi bằng các vật dụng dễ kiếm như giấy màu, lá cây hay những vật liệu phế thải như vỏ đồ hộp, lõi cuộn giấy…Đây là bộ môn thú vị, giúp học sinh rèn luyện sự khép léo của đôi bàn tay và sự tiết kiệm, giữ gìn bảo vệ môi trường. Việt nam là một nước nông nghiệp và thủ công nghiệp nên những sản phẩm thủ công truyền thống rất đẹp, nên để học sinh tìm hiểu và làm những sản phẩm này, một phần là học hỏi, phần nữa là gìn giữ bản sắc, phong tục tập quán.-Những hoạt động khác:Học về các chất liệu: học sinh được học các chất liệu khác nhau: chì than, sáp, màu nước, bột màu, chất liệu tổng hợp… Sau một thời gian nắm bắt được cách sử dụng các chất liệu thì sẽ đến gian đoạn học sinh tự chọn chất liệu trong cho phù hợp với các bài tập thực hành.Học ở những địa điểm khác nhau: đây là hoạt động gây hứng thú cho học sinh nhất. Có thể học vẽ trong sân trường, chép tranh tại bảo tàng, làm gốm tại các làng nghề…Trưng bày kết quả học tập: toàn trường mỗi học kỳ nên có các buổi trưng bày kết quả học tập, như dạng triển lãm và mời phụ huynh tới dự. Biến những triển lãm này thành sự kiện lớn trong năm, tương đương với ngày khai giảng. Các bài tốt sẽ được treo trang trí trong trường. Như vậy vừa đẹp vừa kích thích ý thức học tập của học sinh.Kết luận

Để đầu tư vào tương lai, những quốc gia tiên tiến trú trọng tới giáo dục mà học gọi là đầu tư vào nguồn nhân lực. Chúng ta đang trong giai đoạn hội nhập, cần phải có những chiến lược dài để tạo nguồn. Trong khi nền giáo dục việt Nam đang có nhiều bất cập như lối dạy thực dụng, nhồi nhét thì rất may mỹ thuật không chịu sự tác động trực tiếp đó. Một đặc tính kỳ lạ nữa của mỹ thuật là nó rất công bằng, bất cứ đối tượng nào , dù ở nông thôn hay thành thị, kể cả vùng sâu vùng xa nếu được học đúng cách thì sẽ tiến bộ rất nhanh. Mỹ thuật giúp học sinh cân bằng với các môn khác và tác dụng của nó thật lớn lao. Nó làm cho người ta trở nên đẹp hơn, tự tin khi ở trong bất cứ môi trường nào, và cuộc sống cũng trở nên có ý nghĩa hơn. Hội họa sẽ không trở nên xa lạ và trong tương lai rất có thể chúng ta sẽ có một thị trường tranh nội địa( như ở Indonesia) nếu kinh tế phát triển tốt. Để đạt được điều đó, với sự quan tâm của chính phủ như hiện nay thì sự thay đổi là rất khả thi, tuy nhiên phải có sự thay đổi ngay từ ban khoa giáo, viện nghiên cứu chiến lược, sau đó là sự kết hợp liên ngành như bảo tàng, các trường đại học mỹ thuật và các nhà bảo trợ nghệ thuật. Chỉ mất vài năm để thay đổi và 10 năm để gặt hái thành quả. Trên đây là những nghiên cứu kỹ lưỡng của tôi qua những cuộc hội thảo quốc tế về giáo dục mỹ thuật cấp phổ thông và những hoạt động thực tế về lĩnh vực này.

Phạm Bình Chương

TẬP TIN ĐƯỢC LƯU Ở: GIÁO DỤC MỸ THUẬT


Nhắn tin cho tác giả
Nguyễn Anh Tuấn @ 20:05 23/11/2011
Số lượt xem: 999
Số lượt thích: 0 người
 
Gửi ý kiến